Çok sevdiğiniz ama içten içe rekabet ettiğiniz bir arkadaşınızın sınavdan düşük aldığını duyduğunuzda yüzünüzde istemsizce bir gülümseme belirdi mi? İşte bu gizli zevk alma duygusu literatürde "Schadenfreude" olarak tanımlanmaktadır. Eğer bu duyguyu hissediyorsanız hemen kendinizi suçlamayın; bu durum sizi kötü biri yapmaz, sadece insan yapar. Aslında insan beyni normalde empati kurmaya, başkasının sevincine sevinip üzüntüsüne üzülmeye programlıdır; ancak bu süreç her zaman aynı şekilde işlemeyebilir.
Schadenfreude'yi, bir başkasına yönelik zarar verme dürtüsünden ayıran çok ince bir çizgi vardır: Bu duyguyu hisseden kişi, yaşanan talihsizliğe aktif olarak neden olmaz, sadece dışarıdan bir göz olarak süreci izler.
Peki, empati kurmakla övünen insan beyni, neden bir başkasının tökezlemesinden gizli bir tatmin duyar?
Emory Üniversitesi’nden Shensheng Wang ve ekibi, bu duygunun tek bir motivasyonla açıklanamayacağını belirterek "üçlü bir model" önermiştir.
Adalet Temelli Model: Kişi, mağdurun bu talihsizliğini hak edilmiş olarak düşündüğünde ortaya çıkar. Kuralları sürekli ihlal eden birinin sonunda ceza alması bize adalet yerini bulmuş gibi hissettirir. Bu, bir nevi ahlaki dengenin yeniden kurulmasıdır.
Rekabet Temelli Model: Kişinin kendi sosyal statüsünü koruma arzusundan doğar ve doğrudan kıskançlık ile ilişkilidir. Başarılı birinin düşüşü, bizim kendimizi daha yeterli hissetmemizi sağlar ve özsaygımızı korumamıza yardımcı olur.
Saldırganlık (Grup Aidiyeti) Temelli Model: "Biz ve onlar " ayrımından beslenir. Özellikle spor müsabakalarında rakip takımın kaybetmesi bize büyük bir keyif verir.
Bu duygu sadece kültürel bir öğrenmeye değil, biyolojik köklere de sahiptir. Beyin görüntüleme çalışmaları, başkasının hak edilmiş talihsizliğini izlemenin, beynin ödül mekanizmasıyla ilişkili olan arka striatum bölgesini aktive ettiğini göstermiştir. Yani beynimiz, bu durumu adeta bir ödül gibi algılar. Thomas Hobbes bunu ‘aniden gelen bir iftihar duygusu’ (sudden glory) olarak tanımlar; başkasının zayıflığı karşısında kendi değerimizi aniden fark etmemiz keyif almamıza neden olur.
Schadenfreude sadece yetişkinlere özgü değildir. Araştırmalar, çocukların henüz 24 aylıkken bile kıskançlık temelli Schadenfreude belirtileri gösterdiğini kanıtlamıştır. Örneğin, annesinin başka bir çocukla ilgilenmesine kıskançlık duyan bir bebek, o çocuğun başına gelen küçük bir aksiliğe (su dökülmesi gibi) sevinçle tepki verebilir.
Herkes Schadenfreude hissetse de, bazı bireyler bu duyguyu daha yoğun deneyimler. Özellikle ‘Karanlık Üçlü’ (narsisizm, makyavelizm ve psikopati) özellikleri taşıyan ve empati düzeyi düşük bireylerde bu duygu daha baskındır.
Güvenli bağlananlar: Genelde empati kurar ve daha az Schadenfreude hissederler.
Kaçıngan bağlananlar: Duygusal olarak kopukturlar, başkasının acısına karşı daha ilgisizdirler. Bu nedenle Schadenfreude’ye daha yatkındırlar.
Kaygılı bağlananlar: Kendi içsel streslerini azaltmak için başkasının talihsizliğini gülerek geçiştirme veya küçümseme eğilimindedirler. Doğrudan Schadenfreude yaşamaya meyilli değillerdir; ancak sergiledikleri tepkiler dışarıdan bu şekilde algılanabilir.
Schadenfreude’nin tetikleyicileri cinsiyetler arasında farklılık gösterebilir. Araştırmalar, erkeklerin hemcinslerinin statü kaybına (sınav kaçırma gibi) daha çok sevindiğini; kadınların ise hemcinslerinin fiziksel görünümüyle ilgili talihsizliklere (kilo alma gibi) daha yoğun Schadenfreude hissettiklerini bulmuştur.
Günümüzde ise sosyal medya bu duyguyu körükleyen en büyük araçtır. Yani, bizim başarılı ve güzel insanların düşüşünü izleme arzumuza hitap eder.
Sonuç olarak Schadenfreude; kişisel bir tercihten ziyade, sosyal karşılaştırma ve adalet arayışı gibi süreçlerle tetiklenen, beynin ödül mekanizmasıyla doğrudan ilişkili evrensel bir biyopsikolojik fenomen olarak değerlendirilir.
