Konya Bilim Merkezi BilimUp
 / 

Ölçü Birimleri Nasıl Ortaya Çıktı?

Beyza Doğan
4 dk
1038

Bir şeyler satın alırken, mutfakta bir tarifi yaparken, randevunuza ne kadar gecikeceğinizi söylerken, eğitim-öğretimde değerlendirilirken veya bilimsel çalışma yaparken, yani hayatımızın her alanında “ölçmek” veya “ölçüm yapmak” hiç şüphesiz çokça yaptığımız eylemlerdir. “Ne kadar” sorusuna cevap verebilmek için vazgeçemeyeceğimiz eylem ölçmektir. Ölçme eylemini yerine getirmek için var olmak zorunda olan temel kavram ölçü birimidir. Peki ölçü birimlerinin nasıl ortaya çıktığını hiç merak ettiniz mi? Ölçü birimlerinin kökenleri, eski medeniyetlere dayanmaktadır ve toplumlar ticaret, inşaat ve bilimsel araştırma için karmaşık sistemler geliştirdikçe zaman içinde gelişmiştir.  

Ölçü Birimlerinin Kökeni

Ölçü birimlerinin kökeni, binlerce yıl öncesine, en eski medeniyetlere kadar uzanır. İnsanlık tarihinin ilk yurdu olan eski Mezopotamya'da Sümerler, 60 kavramına dayanan bir sayı sistemi geliştirmiştir ve bu da bugün hala kullandığımız 60 saniyelik dakika ve 60 dakikalık saat gibi zaman birimlerinin oluşturulmasına etki etmiştir. Ardından Mısırlılar yaşadıkları zorlu coğrafyaya uyum sağlayarak hayatta kalabilmek için sayı sistemini gelişirmişlerdir. Tarımla da iç içe olan bu uygarlık Nil Nehri’nin rejimini daha iyi anlamak ve taşkınları tahmin edip önlem alabilmek için bazı ölçü birimleri geliştirmişlerdir. Taşkın seviyelerini takip etmek için bir su saati geliştirmişler. Mimarlıkta da gelişmiş bir uygarlık olan Mısırlılar farklı temel ölçü birimleri de geliştirmişlerdir. Bunlardan bir tanesi uzunluk ölçü birimi olan “cubit”dir. Bu birim dirseklerle parmaklar arası kadar bir mesafeyi temsil eder.


Entelektüel çabalarıyla tanınan Yunanlar da ölçü birimlerinin gelişimine büyük katkıda bulunmuştur. Yunanlar, mesafeyi ölçmek için 600 ayak boyuna yani 77.6 metreye tekabül eden "stadion" kavramını kullanmışlardır. Bunun yanında Arşimed ve Hiparkhus gibi Yunan bilginler, uzunluk, alan ve hacmi ölçmede ve böylece geometri ve trigonometriye büyük katkılarda bulunmuşlardır.

Ölçü sistemiyle ilgili bilgi sahibi olduğumuz bir diğer topluluk ise Antik Roma’dır. Romalılarda para birimi olarak kullanılan denarius adlı gümüş sikke aynı zamanda ağırlık ölçü birimi olarak kabul edilmiştir. Romalılar aynı zamanda, uzunluk için "pes" (adım), ağırlık için "libra" (pound) ve sıvı ölçü birimi olarak "amphora" (kap) gibi birimler de kullanmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda Ölçü Birimleri

Osmanlı İmparatorluğu, 14. yüzyıldan 20. yüzyılın başına kadar uzanan bir dönem boyunca benzersiz ölçü sistemleri kullanmıştır. Kullanılan bu ölçü sistemleri, İmparatorluğu’n kültürel ve tarihsel etkilerini yansıtmıştır. Kullanılan ölçü sistemi "Osmanlı Ölçüleri" olarak bilinir. Bu sistem; uzunluk, ağırlık, kapasite ve alan için çeşitli birimleri kapsar. Örneğin, "arşın" yaklaşık olarak 78 santimetre olan bir uzunluk birimini temsil ederken, "okka" yaklaşık olarak 1.282 kilograma eşit bir ağırlık birimidir, "kile" ise yaklaşık 1.282 litrelik bir hacim ölçüm birimi olarak kullanılmıştır. Bu birimler, o dönemde imparatorluk içinde yaygın olan tarihsel bağlam ve kültürel uygulamalara dayanmıştır. Osmanlı ölçü sistemi artık kullanılmamakla birlikte, imparatorluğun hüküm sürdüğü dönemde ticaret, idare ve günlük yaşamda önemli bir rol oynamıştır. 


Standartlaşma ve Evrensel Ölçü Sistemi

Uygun ve standartlaştırılmış birimler, medeniyetlerin, ticaret yollarının gelişmesi ve medeniyetler arası iletişimin artmasıyla ihtiyaç haline gelmiştir. Roma İmparatorluğu, Avrupa genelinde yüzyıllar boyunca yaygın olarak "Roma ayak" ve "Roma libre" ölçülerini kullanmıştır. Ancak Roma İmparatorluğu'nun çöküşüyle birlikte çeşitli bölgesel sistemler ortaya çıkmış ve ölçü birimlerinde karmaşa ve tutarsızlık meydana gelmiştir.

18. yüzyılın sonlarında, Fransız Devrimi ile evrensel bir ölçü sistemi oluşturma hareketi başlamıştır. Bu hareketin bir ürünü olarak doğan metrik sistem, uzunluk için metre, kütle için gram ve zaman için saniye gibi ondalık tabanlı bir sistem olarak oluşmuştur. Bu sistem ölçü birimleri için basit ve uyumlu bir çerçeve sunarak hızla uluslararası tanınırlık kazanmıştır. Bugün metrik sistem, Uluslararası Birimler Sistemi (SI) olarak bilinir ve küresel olarak en yaygın kullanılan ölçü sistemi haline gelmiştir.


Ölçü birimlerinin kökenleri, eski medeniyetlere kadar izlenebilir, burada erken sistemler pratik ihtiyaçları karşılamak için oluşturulmuştur. Zamanla standartlaşma, ticaret, mühendislik ve bilimsel araştırma için vazgeçilmez hale gelmiştir. Metrik sistem, ölçümü basit ve yaygın olarak kabul edilen bir çerçeve sunarak ölçümü devrim niteliğinde bir hale getirmiştir. Bugün modern teknolojiler, ölçümde hassasiyet ve doğruluk sınırlarını zorlamaya devam etmektedir. Evreni anlayışımız derinleştikçe, yeni birimlerin ve standartların ortaya çıkması muhtemeldir, bu da ölçü sistemlerimizin hızla ilerleyen bir dünyada etkili ve uygun olmaya devam etmesini sağlayacaktır.


Kaynakça
  1. O'Brien, P. J., & Christiansen, H. D. (1986). An ancient Maya measurement system. American antiquity, 51(1), 136-151.
  2. Linklater, A. (2002). Measuring America: How an untamed wilderness shaped the United States and fulfilled the promise of democracy. New York: Walker & Co.
  3. https://mathshistory.standrews.ac.uk/HistTopics/Measurement/#:~:text=Ancient%20measurement%20of%20length%20was,used%20in%20a%20small%20locality. 
  4. https://www.bbc.com/travel/article/20180923-how-france-created-the-metric-system 
  5. https://www.kotaman.com/olcu-birimleri/ 
Benzer Makaleler
Cezeri'nin Su Çarkı ile Çalışan Su Tulumbaları
Mikroskop Nedir? Mikroskopların Özellikleri Nelerdir?
En Ölümcül Salgın Kara Ölüm
Karanlık Bilim: Biyolojik Silahlar Nasıl Ortaya Çıktı?
Anestezi Keşfedilmeden Önce Cerrahlar Ameliyatları Nasıl Yapıyorlardı?
Tuvaletin İlginç Tarihi
Kan Gruplarının İlginç Keşfi
Talidomid Faciası: Doğuştan Sakatlıkların Hikayesi
Orta Çağda Bilim Ve Tıpın Öncüsü: İbn-i Sina
Türk Üçgeni
ANASAYFA
RASTGELE
KATEGORİLER
POPÜLER
EN YENİLER