Konya Bilim Merkezi BilimUp

Gıdaları Pişirdiğimizde Besin Değerleri Düşer mi?

Müzeyyen Kalfazade
11 dk
11

Gıdalar; protein, yağ, karbonhidrat, vitamin, mineral ve çeşitli biyoaktif bileşikler içerir. Pişirme sırasında uygulanan sıcaklık, süre, kullanılan su miktarı ve pişirme yöntemi bu bileşenlerin miktarını ve vücutta kullanılabilirliğini değiştirebilir. Bu değişim her zaman besin değerinin azalması anlamına gelmez. Bazı vitaminler ısıya veya suya karşı hassasken, bazı bileşikler pişirme sonucunda gıdanın yapısından daha kolay ayrılarak vücut tarafından daha kullanılabilir hâle gelebilir.

Bu nedenle bir gıdanın besin değerinin pişirme sonrasında nasıl değişeceği, hem gıdanın türüne hem de uygulanan pişirme yöntemine bağlıdır.

Pişirme Hangi Besin Ögelerini Azaltabilir?

Pişirme sırasında en fazla etkilenen bileşenlerden biri suda çözünen vitaminlerdir. Özellikle C vitamini ve bazı B vitaminleri ısıya karşı hassastır. Ayrıca haşlama gibi su kullanılan yöntemlerde bu vitaminlerin bir bölümü pişirme suyuna geçebilir.

Besin ögelerindeki kayıp;

- pişirme süresine,

- sıcaklığa,

- kullanılan su miktarına,

- gıdanın ne kadar küçük parçalara ayrıldığına bağlı olarak değişebilir.

Gıda daha küçük parçalara ayrıldığında yüzey alanı arttığı için suya geçen besin ögesi miktarı da artabilir. Mineraller ise vitaminler gibi ısıyla parçalanmaz. Ancak potasyum ve bazı diğer mineraller haşlama suyuna geçebilir. Bu nedenle haşlama suyunun kullanılmaması, gıdadaki toplam mineral miktarının azalmasına yol açabilir.

Sebzelerde Vitaminler Pişirmeden Nasıl Etkilenir?

Lee ve arkadaşlarının sebzelerde yaptığı bir çalışmada haşlama, kaynatma, mikrodalga ve buharda pişirme yöntemlerinin C vitamini, E vitamini, K vitamini ve beta-karoten üzerindeki etkileri incelendi. Araştırmada havuç, pazı, ıspanak, kabak, patates, brokoli ve ebegümeci gibi farklı sebzeler kullanıldı.

Sonuçlar, pişirmenin bütün vitaminleri aynı şekilde etkilemediğini gösterdi.

C vitamini en hassas bileşiklerden biri olarak öne çıktı. İncelenen pişmiş sebzelerde C vitamininin gerçek tutulma oranı yüzde 0 ile yüzde 91,1 arasında değişti. Genel olarak en yüksek C vitamini korunumu mikrodalga ile pişirmede, en düşük oranlar ise kaynatmada görüldü. Bunun temel nedenlerinden biri C vitamininin hem ısıya hassas hem de suda çözünen bir vitamin olmasıdır.

Buna karşılık E vitamini, K vitamini ve beta-karoten sonuçları sebzenin türüne ve uygulanan pişirme yöntemine göre değişti. Bazı pişmiş sebzelerde yağda çözünen vitaminlerin ölçülen miktarı çiğ hâllerinden daha yüksek bulundu. Bu artış, her zaman yeni vitamin oluştuğu anlamına gelmez. Pişirme sırasında hücre duvarlarının parçalanması, söz konusu bileşiklerin gıda dokusundan daha kolay çıkarılmasına ve analiz sırasında daha fazla ölçülmesine yol açabilir.

Dolayısıyla “pişirme K veya E vitaminini artırır” şeklinde genel bir sonuç çıkarmak doğru değildir. Etki, gıdaya ve pişirme tekniğine göre değişir.

Et Pişirildiğinde B Vitaminleri Azalır mı?

Et, protein, demir, çinko ve çeşitli B vitaminleri açısından önemli bir besin kaynağıdır. Pişirme işlemi özellikle suda çözünen B vitaminlerinin miktarını etkileyebilir. Araştırmalar tiaminin, yani B1 vitamininin, ısıya karşı en hassas B vitaminlerinden biri olduğunu göstermektedir. Riboflavin ve niasin ise genellikle tiaminden daha dayanıklıdır.

Ancak vitamin kaybı için bütün et türlerine uygulanabilecek tek bir yüzde vermek doğru değildir.

Kayıp oranı;

- etin türüne,

- parçanın büyüklüğüne,

- pişirme sıcaklığına,

- süreye,

- kuru veya sulu pişirme uygulanmasına bağlı olarak değişebilir.

Özellikle haşlama sırasında suda çözünen vitaminlerin bir bölümü pişirme suyuna geçebilir. Pişirmenin önemli işlevlerinden biri de gıda güvenliğidir. Etin uygun iç sıcaklığa kadar pişirilmesi, gıda kaynaklı hastalıklara yol açabilecek mikroorganizmaların etkisiz hâle getirilmesi açısından önemlidir.

Bu nedenle vitaminleri korumak amacıyla eti yetersiz pişirmek güvenli bir yaklaşım değildir.

Balık Pişirildiğinde Omega-3 Yağ Asitleri Ne Olur?

Pişirme yöntemleri balıklardaki yağ asitlerini de etkileyebilir. Stephen ve arkadaşlarının 2010 yılında skipjack ton balığı üzerinde yaptığı çalışmada tencerede pişirme, kızartma, konserveleme ve mikrodalga uygulamalarının yağ asidi profili üzerindeki etkileri incelendi. Araştırmada EPA ve DHA olarak bilinen omega-3 yağ asitlerinin en iyi tencerede pişirme ve mikrodalga işlemlerinde korunduğu görüldü.

İncelenen örneklerde konserveleme sırasında EPA ve DHA tespit edilemeyecek düzeye inerken, kızartmada EPA kaybı yaklaşık yüzde 70, DHA kaybı ise yaklaşık yüzde 85 olarak hesaplandı.

Ancak bu sonuçlar belirli bir ton balığı türü ve belirli işleme koşulları için elde edilmiştir. Dolayısıyla bütün balık türleri ve bütün konserve ürünleri için aynı oranların geçerli olduğu söylenemez.

Pişirme Proteinin Sindirilebilirliğini Artırabilir mi?

Bazı gıdalarda pişirme, protein yapısını değiştirerek sindirim enzimlerinin proteine ulaşmasını kolaylaştırabilir.

Bunun iyi bilinen örneklerinden biri yumurtadır. 1998 yılında yapılan bir insan çalışmasında pişmiş yumurta proteininin gerçek ileal sindirilebilirliği yaklaşık yüzde 90,9 olarak ölçülürken, çiğ yumurta proteininde bu oran yaklaşık yüzde 51,3 olarak bulundu. Bu nedenle eski metindeki “yumurta proteininin sindirilebilirliği yüzde 180 artar” ifadesi yerine, doğrudan ölçülen oranları vermek daha doğru olur.

Araştırma, pişmiş yumurta proteininin çiğ yumurta proteinine göre belirgin biçimde daha iyi sindirildiğini göstermektedir.

Domates Pişirildiğinde Likopen Ne Olur?

Pişirme bazı bitkisel bileşiklerin gıda dokusundan ayrılmasını kolaylaştırabilir. Domatesteki likopen bunun önemli örneklerinden biridir. Bir çalışmada domatesler 88 °C’de 2, 15 ve 30 dakika ısıtıldı. Isıtma süresi arttıkça C vitamini miktarı azalırken, analiz edilebilir trans-likopen miktarında artış gözlendi. 30 dakikalık ısıtma sonunda C vitamini miktarı yaklaşık yüzde 29 azalırken, trans-likopen miktarı çiğ domatese göre yaklaşık yüzde 164 arttı.

Araştırmacılar bu değişimin, ısının hücre duvarları ve zarlarını bozarak likopenin gıda matriksinden daha kolay serbest kalmasını sağlamasıyla ilişkili olduğunu belirtti. Ancak bütün domates işleme yöntemlerinde likopen miktarının mutlaka arttığı söylenemez. Farklı endüstriyel işlemlerde likopen kayıplarının da meydana gelebildiğini gösteren çalışmalar vardır.

Bu nedenle pişirmenin temel etkisi, likopenin miktarını her durumda artırmaktan çok, bazı koşullarda biyolojik erişilebilirliğini artırabilmesidir.

Mantar Pişirildiğinde Ne Değişir?

Mantarlarla ilgili eski metindeki iki iddiayı ayırmak gerekir. Beyaz kültür mantarlarında bulunan agaritin adlı bileşik pişirme sırasında azalabilir. Araştırmalar kaynatma, kızartma ve diğer ısıl işlemlerin agaritin miktarını düşürdüğünü göstermektedir.

Ancak agaritini doğrudan “toksin” olarak tanımlamak uygun değildir. Bu bileşiğin sağlık üzerindeki etkileri laboratuvar ve hayvan çalışmalarında araştırılmış olsa da gıdadaki miktarları ile insan sağlığı arasındaki ilişki daha karmaşıktır. Ergotionin ise mantarlarda bulunan antioksidan özellikli bir bileşiktir. Eski metinde “pişirme ergotioninin salınmasını sağlar” deniliyordu. Bu genelleme doğru değildir. Örneğin shiitake mantarı üzerinde yapılan bir çalışmada bütün pişirme yöntemleri ergotionin miktarını azaltmış, en büyük kayıp kaynatmada görülmüştür.

Dolayısıyla mantarın içeriğine etkisi pişirme yöntemine ve incelenen bileşiğe göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Ispanak Pişirildiğinde Mineraller Daha İyi Emilme Hâle Gelir mi?

Ispanak demir, magnezyum ve çeşitli mineraller içerir. Aynı zamanda oksalat bakımından da zengindir. Oksalat, özellikle kalsiyum gibi bazı minerallerle bağlanarak bunların bağırsaklardan emilimini azaltabilir. Haşlama gibi yöntemler ıspanaktaki çözünür oksalatın bir bölümünün pişirme suyuna geçmesini sağlayabilir. Ancak buradan “pişmiş ıspanaktaki demir, çinko, magnezyum ve kalsiyumun tamamı daha kolay emilir” şeklinde genel bir sonuç çıkarmak doğru değildir.

Minerallerin biyoyararlanımı;

- oksalat miktarı,

- kullanılan pişirme yöntemi,

- gıdanın diğer bileşenleri,

- tüketilen öğünün tamamı gibi birçok etkene bağlıdır.

Bu nedenle pişirmenin mineral emilimine etkisi her mineral için ayrı değerlendirilmelidir.

Çiğ Beslenme Nedir?

Çiğ beslenme veya “raw food diet”, besinlerin büyük bölümünün pişirilmeden ve mümkün olduğunca az işlenerek tüketildiği beslenme düzenidir. Bu diyetlerin tek bir standart biçimi yoktur. Bazıları yalnızca bitkisel gıdalar içerirken bazıları süt ürünleri, yumurta, balık veya et gibi hayvansal ürünleri de içerebilir.

Beslenme düzeninde genellikle;

- çiğ meyve ve sebzeler,

- kuruyemişler,

- tohumlar,

- filizlendirilmiş tahıllar ve baklagiller önemli yer tutar.

Uzun Süreli Çiğ Beslenme Sağlığı Nasıl Etkileyebilir?

Çiğ beslenme üzerine yapılan çalışmalar sınırlıdır ve mevcut çalışmaların büyük bölümü gözlemseldir. 2005 yılında 201 uzun süreli çiğ beslenme uygulayan kişi üzerinde yapılan bir çalışmada toplam kolesterol ve trigliserit düzeylerinin düşük olduğu görüldü.

Ancak aynı çalışmada katılımcıların yüzde 38’inde B12 vitamini eksikliği, yüzde 46’sında ise düşük HDL kolesterol düzeyi saptandı. B12 vitamini düşüklüğü aynı zamanda yüksek homosistein düzeyleriyle ilişkiliydi. Başka bir çalışmada uzun süre çok yüksek oranda çiğ gıda tüketen kişilerde düşük vücut ağırlığı daha sık görüldü. Çalışmadaki 45 yaş altı kadınların yaklaşık yüzde 30’unda kısmi veya tam amenore bildirildi.

Bu araştırmalar çiğ beslenmenin tek başına belirli bir hastalığa neden olduğunu kanıtlamaz. Ancak uzun süreli ve çok kısıtlayıcı çiğ beslenme düzenlerinde enerji, B12 vitamini ve diğer bazı besin ögelerinin yeterli alınmasının zorlaşabileceğini göstermektedir.

Ayrıca çiğ hayvansal gıdalar, uygun şekilde pişirilmiş ürünlere göre Salmonella, Campylobacter, Listeria ve diğer gıda kaynaklı mikroorganizmalara maruz kalma riskini artırabilir.

Pişmiş mı Çiğ mi?

Bilimsel veriler bütün gıdalar için “çiğ daha sağlıklıdır” veya “pişmiş daha sağlıklıdır” şeklinde tek bir sonuç ortaya koymuyor.

Pişirme;

- C vitamini ve bazı B vitaminlerini azaltabilir,

- bazı besin ögelerinin pişirme suyuna geçmesine neden olabilir,

- proteinlerin sindirilebilirliğini artırabilir,

- bazı karotenoidlerin gıda matriksinden serbest kalmasını kolaylaştırabilir,

- mikroorganizmaları etkisiz hâle getirerek gıda güvenliğini artırabilir.

Sonuç, kullanılan gıdaya ve pişirme yöntemine bağlıdır.

Bu nedenle besin değerinin korunmasında yalnızca “pişmiş veya çiğ” ayrımına değil; pişirme süresi, sıcaklığı, kullanılan su miktarı ve gıdanın yapısına birlikte bakılması gerekir.

Kaynakça 1. Lee, S., Choi, Y., Jeong, H. S., Lee, J., & Sung, J. (2018). Effect of different cooking methods on the content of vitamins and true retention in selected vegetables. Food Science and Biotechnology, 27, 333–342.
https://doi.org/10.1007/s10068-017-0281-1 
2. Evenepoel, P., Geypens, B., Luypaerts, A., Hiele, M., Ghoos, Y., & Rutgeerts, P. (1998). Digestibility of cooked and raw egg protein in humans as assessed by stable isotope techniques. The Journal of Nutrition, 128(10), 1716–1722.
https://doi.org/10.1093/jn/128.10.1716 
3. Stephen, N. M., Jeya Shakila, R., Jeyasekaran, G., & Sukumar, D. (2010). Effect of different types of heat processing on chemical changes in tuna. Journal of Food Science and Technology, 47, 174–181.
https://doi.org/10.1007/s13197-010-0024-2 
4. Dewanto, V., Wu, X., Adom, K. K., & Liu, R. H. (2002). Thermal processing enhances the nutritional value of tomatoes by increasing total antioxidant activity. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 50(10), 3010–3014.
https://doi.org/10.1021/jf0115589 
5. Lombardi-Boccia, G., Lanzi, S., & Aguzzi, A. (2005). Aspects of meat quality: Trace elements and B vitamins in raw and cooked meats. Journal of Food Composition and Analysis, 18(1), 39–46.
https://doi.org/10.1016/j.jfca.2003.10.007 
6. Oka, Y. (1993). Determination of unusual aromatic compounds in the mushroom, Agaricus bisporus and their behaviour under the cooking condition. Journal of Home Economics of Japan, 44(6), 465–469.
https://doi.org/10.11428/jhej1987.44.465 
7. Effect of Different Cooking Methods on the True Retention of Vitamins, Minerals, and Bioactive Compounds in Shiitake Mushrooms. Food Science and Technology Research, 25(1), 115–124.
https://www.jstage.jst.go.jp/article/fstr/25/1/25_115/_html 
8. Koebnick, C., Garcia, A. L., Dagnelie, P. C., et al. (2005). Long-term consumption of a raw food diet is associated with favorable serum LDL cholesterol and triglycerides but also with elevated plasma homocysteine and low serum HDL cholesterol in humans. The Journal of Nutrition, 135(10), 2372–2378.
https://doi.org/10.1093/jn/135.10.2372 
9. Koebnick, C., Strassner, C., Hoffmann, I., & Leitzmann, C. (1999). Consequences of a long-term raw food diet on body weight and menstruation: Results of a questionnaire survey. Annals of Nutrition and Metabolism, 43(2), 69–79.
https://doi.org/10.1159/000012770 
Benzer Makaleler
Beynimiz Doyduğumuzu Gerçekten 20 Dakikada Mı Anlıyor?
Çayın Fermente Hali: Kombucha Çayı
Böceklerden Gelen İlham: Kemik Onarımı için Yeni İmplantlar
Kafeinli Ürünlerin Vücudumuza Olan Etkileri Nelerdir?
Seyahat Sonrası Neden Yorgun Hissederiz?
Gerçek Gülümsemenin Biyolojisi
Neden Kereviz Yemeliyiz?
Şizofreni Nedir? Şizofreni Belirtileri Nelerdir? Şizofreni Hastalığının Tedavisi Var Mı?
Hipertansiyon (yüksek tansiyon) Hakkında Bilinmesi Gerekenler
Uykusuzluk Bencilliğe Sebep Olur Mu?
ANASAYFA
RASTGELE
KATEGORİLER
POPÜLER
EN YENİLER