Batı Pasifik Okyanusu’nda bulunan Mariana Çukuru, Dünya okyanuslarının bilinen en derin bölgesini barındırır. Çukurun güney bölümündeki Challenger Deep'in en derin noktası, modern ölçümlere göre deniz seviyesinin yaklaşık 10.935 metre altındadır.
Karşılaştırmak için, yaklaşık 8.849 metre yüksekliğindeki Everest Dağı Challenger Deep'in tabanına yerleştirilseydi, zirvesinin üzerinde yaklaşık 2 kilometreden fazla su bulunurdu.
Mariana Çukuru, Guam ve Mariana Adaları yakınındaki batı Pasifik'te uzanır. Yaklaşık 2.500 kilometre uzunluğundaki bu okyanus hendeği, Dünya'nın tektonik açıdan en etkin bölgelerinden birinde yer alır.
Mariana Çukuru Nasıl Oluştu?
Mariana Çukuru bir dalma-batma zonunun sonucudur. Bölgede Pasifik Levhası, Philippine Sea Plate olarak adlandırılan Filipin Denizi Levhası'nın kenarının altına doğru dalar. Mariana bölgesinde bu üst levhanın bir bölümü Mariana mikrolevhası olarak da tanımlanır. Pasifik Levhası'nın batı-kuzeybatı yönündeki hareketi sonucunda iki levha yakınlaşır. Daha yoğun olan okyanusal Pasifik Levhası, diğer levhanın altına doğru eğilerek mantoya dalar. Bu süreç okyanus tabanında uzun ve dar bir çöküntü oluşturur: Mariana Çukuru.
Dalmakta olan levha derinlere ilerledikçe kayaçlardaki su ve diğer uçucu bileşenler açığa çıkabilir. Bu akışkanlar üst mantodaki kayaçların erime koşullarını etkiler ve Mariana volkanik yayındaki magmatik faaliyetlerin oluşmasına katkıda bulunur. Dolayısıyla Mariana Çukuru yalnızca çok derin bir okyanus hendeği değildir; aynı zamanda aktif bir dalma-batma sisteminin yüzeydeki en belirgin jeolojik yapılarından biridir.
Mariana Çukuru Nasıl Keşfedildi?
Mariana Çukuru'nun bilimsel olarak ölçülmesine ilişkin ilk önemli veriler, 1872–1876 yılları arasında gerçekleştirilen HMS Challenger seferinden geldi. Bu sefer, modern oşinografinin başlangıcındaki en önemli bilimsel keşif çalışmalarından biri olarak kabul edilir. Araştırmacılar okyanus suyunun sıcaklığı, kimyasal özellikleri, akıntılar, deniz tabanı çökeltileri ve deniz canlıları hakkında sistematik veriler topladı. Sonar teknolojisinin bulunmadığı bu dönemde derinlik ölçümleri, ucunda ağırlık bulunan uzun halat veya tellerin deniz tabanına indirilmesiyle gerçekleştiriliyordu.
1875 yılında Challenger ekibi Mariana bölgesinde yaklaşık 8.184 metre derinlik ölçtü. Bu değer, o dönemde bilinen en büyük okyanus derinliklerinden biriydi. Daha sonraki teknolojik gelişmeler, bölgenin çok daha derin olduğunu ortaya koydu.
Challenger Deep
1950'li yıllarda gerçekleştirilen yeni sonar ölçümleri, Mariana Çukuru'nun güney bölümündeki çok derin bir alanın ayrıntılı biçimde belirlenmesini sağladı. Bu bölge, HMS Challenger araştırma gemisinin anısına Challenger Deep olarak adlandırıldı. Derinliği ölçmek oldukça zordur. Sesin sudaki hızı; sıcaklık, basınç ve tuzluluk gibi faktörlerden etkilenir. Bu nedenle farklı tarihlerde yapılan ölçümlerde birbirinden biraz farklı sonuçlar elde edilmiştir.
2021 yılında Deep Sea Research Part I dergisinde yayımlanan ve denizaltı geçişleri ile basınç ölçümlerinden yararlanan bir çalışmada Challenger Deep'in en derin gözlenen noktası 10.935 ± 6 metre olarak hesaplandı.Bu ölçüm günümüzde Challenger Deep için kullanılan en güvenilir modern değerlerden biridir.
Mariana Çukuru'nda Yaşam Var mı?
Yaklaşık 11 kilometrelik derinlikte güneş ışığı bulunmaz, sıcaklık düşüktür ve basınç deniz seviyesindekinin yaklaşık bin katına ulaşabilir. Buna rağmen Mariana Çukuru yaşamdan yoksun değildir. Araştırmalar burada mikroorganizmaların yanı sıra amfipodlar, deniz hıyarları, tek hücreli büyük protistler olan ksenofiyoforlar ve hadal bölgeye uyum sağlamış balıkların yaşayabildiğini göstermiştir.
Çukurun derin bölgelerindeki ekosistemlerin önemli enerji kaynaklarından biri, okyanusun üst katmanlarından dibe çöken organik maddedir. Bazı Mariana bölgesi habitatlarında ise kimyasal enerji kullanan mikroorganizmaların oluşturduğu kemosentetik ekosistemler bulunabilir.
Ancak Mariana Çukuru tabanındaki yaşamın tamamının “300 °C'lik volkanik püskürmeler ve sülfür kullanan bakterilere” dayandığını söylemek doğru değildir. Hidrotermal sistemler Mariana yayında bulunmakla birlikte çukurun her bölgesinin temel enerji kaynağı değildir.
Mariana Salyangoz Balığı
Mariana Çukuru'nun en dikkat çekici canlılarından biri Pseudoliparis swirei adlı Mariana salyangoz balığıdır. Tür, 2017 yılında bilimsel olarak tanımlandı. Araştırmacılar 6.898 ile 7.966 metre arasındaki derinliklerden 37 birey topladı.
Mariana Çukuru'nda farklı seferler sırasında salyangoz balıkları 8.000 metrenin üzerinde de görüntülendi. Hadal salyangoz balıkları, bilinen balıklar arasında en büyük derinliklere ulaşabilen gruplardan biridir. Ancak 2023 yılında kaydedilen 8.336 metrelik dünya rekoru Mariana Çukuru'nda gerçekleşmedi. Bu balık Japonya'nın güneyindeki Izu-Ogasawara Çukuru'nda görüntülendi. Dolayısıyla önceki metindeki bu bilginin Mariana bölümünde verilmesi yanlıştı.
Mariana Çukuru'nun Diğer Canlıları
Mariana'nın hadal bölgesinde doğrulanmış canlılar arasında özellikle amfipodlar dikkat çeker. Hirondellea gigas adlı amfipod türü Challenger Deep'ten de örneklenmiştir. Bu küçük kabuklular, deniz tabanına ulaşan organik maddelerle beslenen ayrıştırıcı topluluğun parçalarındandır.
Çukurda ayrıca ksenofiyofor adı verilen olağanüstü büyük tek hücreli organizmalar bulunmuştur. Bazı örnekler 10 kilometrenin üzerindeki derinliklerde görüntülenmiştir. Deniz hıyarları da Mariana Çukuru'nun derin bölgelerindeki bentik toplulukların önemli üyeleri arasındadır.
Diğer Derin Okyanus Çukurları
Mariana Çukuru tek derin okyanus hendeği değildir. Özellikle Pasifik çevresinde çok sayıda dalma-batma zonu boyunca derin hendekler bulunur.
Tonga Çukuru
Güneybatı Pasifik'teki Tonga Çukuru'nun en derin bölgesi Horizon Deep olarak adlandırılır. 2019 yılında gerçekleştirilen doğrudan basınç ölçümlerinde Horizon Deep'in derinliği yaklaşık 10.823 metre olarak belirlendi. Bu nedenle Mariana'daki Challenger Deep'in ardından bilinen en derin okyanus bölgelerinden biridir.
Filipin Çukuru
Filipin Çukuru'nun en derin bölgesi Galathea Deep olarak bilinir. Tarihsel ve modern ölçümlerde yaklaşık 10.540 metre derinlik bildirilmiştir.
Çukur, Filipinler'in doğusunda bulunan karmaşık bir levha sınırı sisteminin parçasıdır.
Kuril-Kamçatka Çukuru
Kuril-Kamçatka Çukuru için geçmişte 10.500 metreyi aşan derinlik değerleri yayımlanmıştır. Ancak daha yeni yüksek çözünürlüklü ölçümler bu değerlerin bazılarının hatalı olduğunu göstermiştir. 2020 yılında yayımlanan bir batimetri çalışmasında incelenen en derin bölüm yaklaşık 9.604 metre olarak ölçülmüş ve daha önce bildirilen 10.542 metrelik değerin doğrulanamadığı belirtilmiştir.
Bu örnek, okyanusların en derin noktalarını sıralamanın neden yeni ölçümler geldikçe değişebildiğini de göstermektedir.
Dünya'nın En Derin Noktasını Ölçmek Neden Zor?
Okyanus tabanının derinliğini birkaç metrelik hassasiyetle belirlemek, yalnızca bir sonar sinyalinin gidip dönme süresini ölçmekten ibaret değildir.
Suyun sıcaklığı, tuzluluğu ve basıncı ses hızını etkiler. Bunun yanında gelgitler, atmosfer basıncı, Dünya'nın yerçekimi alanındaki bölgesel değişiklikler ve ölçüm cihazlarının hassasiyeti de hesaplamaya dahil edilmelidir.
Bu nedenle Mariana Çukuru için geçmişte 10.900 ile 11.000 metreyi aşan farklı değerler yayımlanmıştır.
Bugünkü yüksek hassasiyetli ölçümler Challenger Deep'in en derin noktasını yaklaşık 10.935 metre olarak göstermektedir.
Kaynakça
1. Greenaway, S. F., Sullivan, K. D., Umfress, S. H., Beittel, A. B., & Wagner, M. L. (2021). Revised depth of the Challenger Deep from submersible transects; including a general method for precise, pressure-derived depths in the ocean. Deep Sea Research Part I, 178, 103644.2. Stewart, H. A., & Jamieson, A. J. (2019). The five deeps: The location and depth of the deepest place in each of the world's oceans. Earth-Science Reviews, 197, 102896.
3. NOAA Ocean Service. How deep is the ocean?
4. NOAA Ocean Exploration. Seafloor Mapping – Mariana Trench and Challenger Deep.
5. U.S. Geological Survey. Seismicity of the Earth 1900–2012: Philippine Sea Plate and Vicinity.
6. Gerringer, M. E., Linley, T. D., Jamieson, A. J., Goetze, E., & Drazen, J. C. (2017). Pseudoliparis swirei sp. nov.: A newly-discovered hadal snailfish from the Mariana Trench. Zootaxa, 4358(1), 161–177.
7. Jamieson, A. J. et al. — hadal snailfish distribution review. On the Success of the Hadal Snailfishes.
8. University of Western Australia (2023). Scientists break new record after finding world's deepest fish.
9. Wölfl, A.-C. et al. (2020). Will the “top five” deepest trenches lose one of their members? Progress in Oceanography, 181, 102258.
