Evinizin kapısından içeri girdiğinizi ama bir an için orayı daha önce hiç görmemişsiniz gibi hissettiğinizi hayal edin. Ya da yıllardır geçtiğiniz bir sokakta yürürken, sanki o sokağa ilk kez adım atmışsınız gibi garip bir ürperti hissettiğinizi… Aslında çevrenizdeki her şey nesnel olarak aynıdır. Ancak zihninizin derinliklerinde bir şeyler oturmaz. Mantığınız size orayı bildiğinizi söylese de, tam tersini hissedersiniz: Burası neresi?
İşte bu tanıdık olanın aniden yabancılaşması, bilimsel literatürde "Jamais vu" olarak adlandırılmaktadır.
Fransızca "hiç görülmemiş" anlamına gelen Jamais vu, çoğumuzun en az bir kez deneyimlediği Déjà vu fenomeninin zıttı bir mekanizmayla çalışır. Normal şartlarda beynimiz daha önce karşılaştığımız bir durumu hem bilgi olarak tanır hem de ona dair bir "tanıdıklık" hissi üretir. Jamais vu anında ise bilgi mevcuttur ancak o bilgiye eşlik etmesi gereken tanıdıklık duygusu aniden ortadan kaybolur.
Jamais vu sadece mekânlarla sınırlı kalmaz, en yaygın formu günlük hayatta sıkça karşılaşılan kelime körlüğü olayıdır. Çok basit ve tanıdık bir kelimeye bir süre dikkatle baktığınızda, o kelimenin aniden anlamsız bir harf yığınına dönüştüğünü hissedebilirsiniz. Kelime hala aynıdır, harfleri seçebilirsiniz ancak o harf dizisinin neden o anlama geldiği zihninizde bir boşluğa düşer. Güney Metodist Üniversitesi'nde (SMU) gerçekleştirilen anketlerde öğrencilerin %60'ı, çok iyi bildikleri kelimelerin aniden yabancılaştığını belirtmiştir.
Jamais vu, belleğimizin ne kadar karmaşık ve aslında ne kadar kırılgan bir denge üzerinde durduğunu gösteren bir sistem hatasıdır. Psikolog Alan S. Brown'ın gerçekleştirdiği kapsamlı literatür incelemeleri, Déjà vu'nun neredeyse evrensel bir deneyim olduğunu ve özellikle 20'li yaşlardaki bireylerin yaklaşık %67’sinin bu durumu en az bir kez yaşadığını göstermektedir. Buna karşılık Jamais vu, çok daha nadir gerçekleşir. Brown'ın araştırmalarına göre, üniversite öğrencileri arasında Jamais vu yaşadığını belirtenlerin oranı sadece üçte bir civarında kalmaktadır.
Araştırmacı Jacoby ve Whitehouse'un çalışmalarına göre Déjà vu, genellikle beynin bir bilgiyi beklenenden daha hızlı ve akıcı işlemesiyle ilgilidir. Jamais vu ise, bilgi işleme akıcılığında meydana gelen geçici bir aksama ile ilgilidir. Çok iyi bilinen bir verinin işlenmesi sırasında yaşanan kısa süreli aksama, zihinde ani bir yabancılık ve tuhaflık hissi oluşturur. Bu durum, beynin nesneyi fiziksel olarak tanımasına rağmen, ona eşlik etmesi gereken tanıdıklık sinyalini üretemediği bir tür tespit hatası olarak görülür.
Nörobiyolojik açıdan Jamais vu, beynin hafıza ve tahmin mekanizmaları arasındaki bir uyumsuzluğa işaret eder. Beynimizdeki hipokampüs sistemi, sadece geçmişi hatırlamakla kalmaz, gelecekteki olaylar hakkında tahmin yürütebilmemizi de sağlar. Jamais vu anında, beynin bu tahmin ağı anlık bir boşluğa düşer. Yani mevcut deneyim, zihnin geçmiş verilere dayanarak oluşturduğu aşinalık beklentisi ile örtüşmez. Bu durum, beynin aşinalık hissini yöneten bölgeleri (peririnal ve entorinal korteks) ile hipokampüs arasındaki uyumun geçici olarak bozulmasıyla da açıklanabilir. Eğer bu bölgeler arasındaki iletişimde kısa süreli bir gecikme veya hata olursa, beyin önündeki çok tanıdık bir veriyi ilk kez karşılaşılan bir durum olarak etiketleyebilir.
Jamais vu’nun popüler kültürde ve bilimsel literatürde Déjà vu’nun gölgesinde kalmasının temel sebebi, sadece nadir görülmesi değil, aynı zamanda dikkat çekicilik düzeyindeki farklılıktır. Déjà vu daha önce yaşandığına yönelik hisler uyandırdığı için popüler kültürde daha çok ilgi görse de, Jamais vu genellikle anlık bir yorgunluk veya dalgınlık olarak algılanıp geçiştirilmektedir. Bu durum deneyimin rapor edilme oranını düşürür.
Bilimsel açıdan bir diğer büyük engel ise deney ortamında bu hissi tetiklemenin zorluğudur. Déjà vu’yu laboratuvarda taklit etmek için geliştirilmiş birçok güvenilir yöntem bulunurken, Jamais vu için benzer bir uyarıcı bulmak oldukça zordur. Örneğin katılımcılar üzerinde bir kelimenin anlamını yitirmesini sağlamak mümkün olsa da, gerçek hayattaki Jamais vu genellikle belirgin bir tekrar olmadan, aniden ortaya çıkar. Bu tahmin edilemezlik ve deneyimin sıradan bir hata gibi algılanıp unutulması, Jamais vu’yu zihnimizin keşfedilmeyi bekleyen sessiz ve gizemli bir köşesi olarak bırakmıştır.
